سنگ حالب نوعی از سنگ های کلیه است که در داخل حالب یکی از محل های شایع گیر کردن سنگ در مجاری ادراری قرار میگیرد. بعضی از سنگ های کلیه امکان حرکت در نواحی مختلف کلیه و مجاری ادراری را دارند که سنگ در حالب از آن دسته است. ایجاد این سنگ نوعی عارضه در دستگاه کلیه و مجاری ادراری به وجود می آورد که عموما با درد همراه است. در این مقاله از دکتر داریوش محمدی بهترین فوق تخصص جراحی کلیه و مجاری ادراری در تهران با ما همراه باشید تا به بررسی کامل علائم و دلایل ابتلا به این عارضه بپردازیم.
سنگ حالب چیست؟
مانند دیگر سنگ های کلیه و مجاری ادراری ، جنس سنگ حالب از کریستال هایی درون ادرار تشکیل شده اند که به یکدیگر متصل هستند. هرکدام از این سنگ ها ممکن است از جنس های متفاوتی تشکیل شده باشد که در ادامه به آن ها خواهیم پرداخت:
- کریستال : سنگ هایی که از بلور های اگزالات کلسیم ساخته شده‌اند شایع ترین دلیل تشکیل این سنگ ها هستند. کم آبی بدن و داشتن یک رژیم غذایی نامناسب که شامل غذاهایی با اگزالیت بالا هستند خطر تشکیل این سنگ ها را افزایش می دهد.
- اسید اوریک : این نوع سنگ ها زمانی به وجود می ایند که ادرار شما خیلی اسیدی باشد. احتمال تشکیل این سنگ ها در مردان و کسانی که مبتلا به بیماری نقرس هستند بیشتر است.
- استروویت : سنگ‌های استروویتی اغلب در اثر عفونت کلیه مزمن بروز پیدا می کنند و در میان خانم هایی که عفونت مجرای ادراری دارند شایع تر هستند.
- سیستین : سنگ سیستین از نوع سنگ های نادر است و در افرادی که بیماری سیستینوری دارند بیشتر بروز پیدا می کنند. این سنگ ها زمانی تشکیل می شوند که نوعی آمینو اسید به نام سیستین از کلیه وارد ادرار میشود.
با توجه به فضایی که سنگ حالب در آن تشکیل شده یا قرار گرفته است ، می توانیم سنگ‌های حالب را به سه حالت شناسایی کنیم:
- سنگ فوقانی
- سنگ میانی
- سنگ تحتانی
سنگ در دیستال حالب راست
سنگ در دیستال حالب راست به سنگی گفته می شود که در قسمت پایینی حالب سمت راست و نزدیک به محل ورود حالب به مثانه قرار گرفته است. محل سنگ اهمیت زیادی دارد، زیرا احتمال دفع خودبه خودی سنگ به اندازه آن، شکل و وضعیت بیمار بستگی دارد. سنگ های کوچک در بخش انتهایی حالب معمولا نسبت به سنگ هایی که در قسمت های بالاتر قرار دارند، شانس بیشتری برای عبور طبیعی دارند، اما این موضوع به معنی امکان دفع قطعی بدون درمان نیست. علائم می تواند شامل درد پهلوی راست، انتشار درد به پایین شکم یا کشاله ران، تکرر ادرار، احساس فوریت برای ادرار کردن، سوزش ادرار یا خون در ادرار باشد. پزشک با توجه به اندازه و محل دقیق سنگ، میزان انسداد و وضعیت کلیه درباره انتظار برای دفع طبیعی یا درمان مداخله ای تصمیم می گیرد. اگر سنگ با تب و لرز، عفونت، انسداد شدید، درد غیر قابل کنترل یا اختلال عملکرد کلیه همراه باشد، باید بدون تاخیر ارزیابی و درمان شود.
دلایل تشکیل سنگ حالب چیست؟
ایجاد سنگ در حالب چند علت دارد. بطور کلی سنگ های کلیه و مجاری ادراری به دلیل رژیم غذایی ، سبک زندگی ، عوامل ژنتیکی و محیطی ایجاد می شوند. اما به طور اختصاصی دلایل تشکیل سنگ حالب عبارتند از:
- دی هایدریشن یا همان کم آبی بدن
- افزایش وزن
- عوامل ژنتیکی و ارثی
- بیماری های دیگر مجاری ادراری
- مشکلات تیروئیدی
- عوارض جانبی داروهای مختلف
مدت زمان دفع سنگ از حالب چقدر است؟
مدت زمان دفع سنگ از حالب به عوامل مختلفی مانند اندازه سنگ ، محل قرارگیری آن ، شدت درد و عملکرد کلیه بستگی دارد. معمولاً سنگ های کوچکتر از ۵ میل ی‌متر در مدت ۱ تا ۳ هفته به صورت خود به خود دفع می شوند. اما سنگ های بزرگ تر ممکن است نیاز به مداخلات دارویی یا جراحی داشته باشند. تحرک ، مصرف مایعات فراوان و مصرف داروهای شل کننده حالب می توانند به تسریع روند دفع کمک کنند.
از کجا بفهمیم سنگ حالب دفع شده؟
تشخیص دفع شدن سنگ حالب معمولاً با کاهش یا قطع شدن درد ناگهانی ، به ویژه در ناحیه پهلو یا کشاله ران ، همراه است. زمانی که سنگ از حالب خارج شده و وارد مثانه می شود ، معمولاً فشار و انسداد برطرف شده و درد به طور محسوس کاهش می یابد. در برخی موارد ، فرد ممکن است عبور سنگ را هنگام ادرار کردن احساس کند یا حتی آن را در ادرار مشاهده کند. افزایش حجم ادرار ، شفاف تر شدن آن و کاهش سوزش یا تکرر ادرار نیز می تواند نشانه هایی از دفع کامل سنگ باشد.برای اطمینان کامل از دفع سنگ ، بهترین روش انجام سونوگرافی ، عکس ساده شکم (KUB) یا سی تی اسکن بدون تزریق است. این روش ها به پزشک کمک می کنند تا با دقت محل سنگ و وضعیت حالب و کلیه را بررسی کند. گاهی اوقات فرد تصور می کند سنگ دفع شده ، در حالی که هنوز سنگ در انتهای حالب یا مثانه باقی مانده است. بنابراین پیگیری پزشکی اهمیت زیادی دارد.
علائم سنگ حالب چیست؟
شایع ترین نشانه سنگ حالب احساس درد است. بیمار ممکن است در زیر شکم و یا پهلوی خود احساس درد کند. شدت درد بر اساس اندازه سنگ ممکن است متغیر باشد. دیگر علائم احتمالی سنگ در حالب شامل موارد زیر می‌شوند:
- احساس درد و سوزش هنگام ادرار
- وجود خون در ادرار
- حالت تهوع و استفراغ
- تب
- تکرر ادرار
- کاهش ادرار
- عدم دفع ادرار
گیر کردن سنگ در حالب
گیرکردن سنگ در حالب زمانی اتفاق می افتد که سنگی که معمولا در کلیه تشکیل شده، وارد لوله باریکی شود که ادرار را از کلیه به مثانه منتقل می کند و در مسیر حرکت متوقف شود. اندازه و محل سنگ تعیین می کند که آیا احتمال دفع خودبه خودی آن وجود دارد یا به درمان پزشکی نیاز است. درد شدید پهلو یا کمر که ممکن است به کشاله ران انتشار پیدا کند، تهوع، سوزش ادرار و وجود خون در ادرار از علائم شایع هستند. اگر سنگ باعث انسداد قابل توجه حالب شود، فشار داخل کلیه افزایش پیدا می کند و در صورت همراهی با عفونت، وضعیت می تواند اورژانسی باشد. بنابراین درد شدید یا مداوم، تب و لرز، استفراغ مکرر یا کاهش واضح ادرار نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارد. تشخیص معمولا با سونوگرافی یا سی تی اسکن و بررسی آزمایش ادرار انجام می شود.
روش های درمان سنگ حالب با دکتر محمدی در تهران
برای این که بتوان این عارضه را درمان کرد و آن را از بین برد ، می توان از یکی از راه های زیر استفاده نمود:
- موج شوک یا موج ضربه ای
یکی از راه حل های رایج برای درمان سنگ حالب ، موج شوک است. در این روش ، با استفاده از شوک صوتی ، می توان سنگ های حالب بزرگ را خرد کرد. این موج ها به دلیل انرژی زیادی که دارند ، می توانند سنگ های بزرگ را به تکه های کوچک تبدیل کرده تا در زمان ادرار ، به راحتی از بدن دفع شوند. باید توجه داشت که این روش ، برای تمامی افراد مناسب نیست و باید طبق تشخیص پزشک ، انجام شود.
- اورتروسکوپی
روش دیگری که برای سنگ شکنی استفاده می شود ، اورتروسکوپی است. برای اورتروسکوپی ، لازم است تا لوله ای باریک و کشیده ، که به آن دوربین متصل است را وارد مجاری ادرار کنند. در آن صورت ، سنگ ها به سادگی مشاهده شده و به کمک لیزر ، خرد و ریز می شوند.
- آندوسکوپی
یکی از روش های دفع سنگ حالب ، آندوسکوپی است که به سیستوسکوپی نیز شناخته می شود. در این روش ، به کمک سیستوسکوپ ، مجرای ادرار و مثانه مورد بررسی قرار می گیرد. پس از تشخیص محل سنگ ، آن را با استفاده از ابزارهای مخصوص جدا کرده و از بدن می کنند. بسته به اندازه سنگ این کار انجام می شود و اگر سنگ بزرگ باشد ، لازم است آن را به کمک لیزر خرد کرد.
- نفرولیتوتومی
این شیوه برای سنگ شکنی حالب ، از طریق پوست صورت میگیرد. به این صورت که باید متخصص اورولوژی در پشت فرد برشی ایجاد کند و از طریق آن ، سنگ حالب را خارج کند. این کار عمدتا برای سنگ های خیلی بزرگ انجام می شود.
- استنت
استنت ، لوله باریک و منعطفی است که سنگ حالب به راحتی می تواند از آن عبور کند. باید توجه داشت که این لوله ها موقتی هستند و قرار دادن آنها در حالب و اطراف سنگ ، باعث می شود که ادرار به صورت طبیعی اتفاق بیفتد.
- مصرف دارو
علاوه بر لیزر و سنگ شکنی ، از طریق مصرف دارو نیز می توان مشکلات این عارضه را بهبود داد. اما باید داروها مطابق تجویز و دستور پزشک باشد و خودسرانه استفاده نشود. برخی از رایج ترین داروهای درمان سنگ حالب به شرح زیر هستند:
- سیترات پتاسیم
- دیورتیک
- آنتی بیوتیک ها
- اسید استوهیدروکسامیک
- تیوپرونین
دارو برای دفع سنگ حالب
انتخاب دارو برای دفع سنگ حالب به اندازه و محل سنگ، شدت علائم، وضعیت کلیه و وجود یا نبود عفونت بستگی دارد. برخی بیماران با سنگ های کوچک می توانند با نظر پزشک و تحت پیگیری، سنگ را به صورت طبیعی دفع کنند. داروهای ضد درد برای کنترل درد و داروهای ضد تهوع در صورت نیاز استفاده می شوند. در بعضی شرایط، پزشک ممکن است داروهای شل کننده عضلات حالب، مانند تامسولوسین، را برای کمک به عبور برخی سنگ ها تجویز کند؛ البته این دارو برای همه بیماران و همه سنگ ها مناسب نیست و نباید بدون تجویز مصرف شود. نوشیدن مایعات به میزان مناسب می تواند از کم آبی بدن جلوگیری کند، اما نوشیدن اجباری و بیش از حد آب هنگام انسداد شدید، روش درمانی محسوب نمی شود و ممکن است درد را بیشتر کند. اگر تب، لرز، عفونت ادراری، کاهش ادرار یا اختلال عملکرد کلیه وجود داشته باشد، اتکا به دارو برای دفع سنگ کافی نیست و ممکن است درمان فوری برای رفع انسداد ضروری باشد.
تفاوت سنگ حالب و سنگ کلیه چیست؟
همانطور که پیش از این اشاره کردیم سنگ حالب نیز از دسته سنگ های مجاری ادراری و عملا بخشی از سنگ های کلیه است. با این تفاوت که سنگ شروع به حرکت کرده و داخل لوله انتقال ادرار گیر کرده.
با این حال تفاوت‌هایی بین این دو سنگ وجود دارد که شامل موارد زیر میشود:
- نوع درد : با وجود اینکه سنگ کلیه نیز درد هایی را با خود به همراه دارد ، اما سنگ حالب با درد بسیار بیشتری همراه است. این درد معمولا در پهلو و هنگام ادرار کردن حس می شود که سوزش شدیدی دارد. همچنین در صورت باقی ماندن طولانی مدت این سنگ در کلیه ، ممکن است عفونت در حالب و کلیه ایجاد شود.
- اندازه سنگ : اندازه سنگ های حالب معمولا کوچک تر از سنگ کلیه است و در برخی موارد به خاطر کوچک بودن اندازه آن ها ، خود به خود دفع می شوند که با انجام برخی توصیه های بهترین فوق تخصص جراحی کلیه و مجاری ادراری در تهران دکتر محمدی امکان دفع آن ها وجود دارد.
- تفاوت در ادرار : به دلیل قرار گرفتن سنگ در لوله ادراری ، میزان ادرار کاهش می یابد و سوزش شدیدی هم با خود دارد اما در سنگ کلیه عموما این تفاوت ادرار مشاهده نمی شود بلکه ممکن است ادرار با خون همراه باشد.
پروگزیمال حالب چیست ؟
پروگزیمال حالب (بخش ابتدایی حالب) به قسمت بالایی حالب گفته می شود که بلافاصله پس از لگنچهٔ کلیه قرار دارد و تا نزدیکی محل عبور از روی عروق ایلیاک ادامه پیدا می کند. حالب لوله ای عضلانی به طول حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتی متر است که ادرار را از کلیه به مثانه منتقل می کند. از نظر آناتومیک ، پروگزیمال حالب در ناحیه شکمی قرار دارد و در مجاورت عضله پسواس ماژور دیده می شود. دیواره آن از سه لایه اصلی تشکیل شده است : مخاط (موکوزا)، لایه عضلانی صاف و لایه خارجی یا آدونتیسیا. حرکات دودی (پریستالتیک) عضلات صاف این بخش باعث رانده شدن ادرار به سمت پایین می شود. از نظر بالینی ، سنگ های حالب اغلب در این قسمت گیر می کنند ، زیرا قطر حالب در محل اتصال لگنچه به حالب نسبتاً باریک تر است. درد ناشی از انسداد در این ناحیه معمولاً به پهلو انتشار می یابد و می تواند شدید و کولیکی باشد.
راهکار های موثر جهت پیشگیری از سنگ حالب
با رعایت موارد زیر می‌توانید احتمال بروز سنگ در حالب را کاهش دهید
- نوشیدن مایعات : نوشیدن حداقل سه لیتر آب در روز احتمال تشکیل سنگ را کاهش می‌دهد.
- کاهش مصرف نمک و پروتئین حیوانی : نمک و پروتئین حیوانی باعث افزایش سطح اسید در ادرار شما می شود.
- کاهش مصرف غذاهایی با اگزالات بالا : غذاهایی که حاوی اگزالات بالا هستند منجر به ایجاد سنگ در مجاری ادراری می‌شوند بنابراین مصرف این غذاها را کاهش دهید.
عوامل خطر زا مرتبط با حالب
ریسک هایی وجود دارند که خطر تشکیل این سنگ ها را افزایش می دهندک
- سابقه‌ی خانوادگی : اگر یکی از اعضای خانواده شما قبلا مبتلا به سنگ کلیه شده باشد احتمال بروز این بیماری در شما افزایش می یابد.
- کم آبی بدن : اگر به مقدار کافی آب ننوشید ، مقدار ادرار شما کاهش پیدا می کند در صورتیکه مقدار ادرار شما برای حل کردن نمک و پیشگیری از سفت شدن نمک باید زیاد باشد.
- رژیم غذایی : داشتن یک رژیم غذایی با سدیم بالا ، چربی حیوانی و اگزالات بالا احتمال تشکیل این سنگ ها را افزایش می دهد.
- ابتلا به بیماری خاص : اگر بیماری های زیر شامل حال شما می شوند احتمال تشکیل سنگ در حالب شما افزایش پیدا می کند: انسداد مجاری ادراری ، بیماری التهابی روده و نقرس ، عفونت ادراری.